چای در ایران
می گویند
نخستین مکان شهری برای نوشیدن قهوه در دوره شاه طهماسب صفوی (930-984هـ . ق) در
قزوین ایجاد شد. سپس شاه عباس اول (996 هجری قمری) آن را در اصفهان گسترش داد.
ناصرالدین شاه اولین قهوه خانه ها را در تهران ایجاد کرد... در ایران سنت قهوه
خانه در شهرها چنان رونق داشت که در هر محله و بازار چندین قهوه خانه وجود داشت.
در ابتدا قهوه خانه ها در دربارها و منازل اعیان و اشراف دایر بود و سپس به محله
ها و شهرها گسترش یافت. در دربار صفوی منصب "قهوه چی باشی"، منصب مهمی
بود و کسانی که در قهوه خانه ها فعالیت می کردند هر کدام نامی داشتند: قندگیر،
غلام قهوه چی، قلیاندار، آتش بیار، دیزی پز، جارچی، پای بساط، استکان شوی، سرچاق
کن و امثال اینها. نهاد قهوه خانه در دوره صفوی کارکردها مختلف اجتماعی، سیاسی و
فرهنگی داشته است. دانشنامه ایرانیکا در این باره می نویسد:
در زمان شاه
عباس قهوهخانههای فراوانی در شهر سپاهان (اصفهان) به ویژه در نزدیکی چارباغ وجود
داشتند و بزرگانی چون میرداماد و شیخ بهایی و دیگران بدانجا رفت و آمد میکردند.
قهوهخانهها مرکزی برای تفریح و سرگرمی و البته گفتوگوهای علمی و ادبی و فرهنگی
بود. شاعران غروبها در قهوهخانهها جمع میشدند و شعرهای تازهی خود را میخواندند.
حتی در تذکرههای دوران صفوی آمده است که بسیاری از این شاعران پیشهورانی بودند
چون نانوا و درزی (منظور خیاط می باشد نه بنده) و مانند آن که پس از پایان کار
روزانه برای استراحت به قهوهخانه آمده و شعرهای دیگران را میشنیدند و شعرهای خود
را هم میخواندند…
نهاد قهوه خانه
صفوی کمک کرد تا با ورود چای به ایران در اواخر قرن نوزدهم به سرعت چایخانه به
وجود آید و گسترش یابد. قهوه خانه ها زمینه فرهنگی نیاز
به نوشیدنی دیگری جز آب را در ایران فراهم کردند. همچنین قهوه خانه ها دارای نقش
های مهمی مانند حوزه عمومی را بر عهده داشتند. در قهوه خانه ها مسائل و موضوعات
اجتماعی بحث می شد، اطلاعات گوش به گوش و دهان به دهان می چرخید، شبکه مناسبات
اجتماعی گسترش می یافت و مردم محله و شهر در قهوه خانه با هم آشنا می شدند و
درباره موضوعات محله و شهر صحبت می کردند. قهوه خانه ها و چایخانه ها این کارکردها
را تا همین چند دهه اخیر نیز داشتند....قهوه خانه ها مرکز دادوستد هم بودند. تجار
آن زمان که حجره ای نداشتند، وقتی را تعیین می کردند و ارباب رجوع می پذیرفتند. آن
موقع قهوه خانه ها غرفه غرفه بودند و هر غرفه در وقت معین برای یک فرد، به نام زده
می شد…
این کارکردهای
اجتماعی بعدها به چایخانه ها منتقل شد، هر چند چایخانه ها نیز تاریخ پر فرازو
نشیبی دارند و در دوره اخیر با گسترش رسانه های جمعی و اینترنت دیگر نقش ها و
کارکردهای قدیم را از دست داده اند.
در ایران نیز
مانند بسیاری از کشورهای دیگر چای در سالهای اخر قرن 19 توسط محمد میرزای چای ساز
معروف «کاشفالسلطنه» از دانش آموختگان دارالفنون و سوربن فرانسه بود و به عنوان
ژنرال کنسول ایران در هند خدمت می کرد چای را به ایران آورد و شیوه کاشت و مصرف
آن را رواج داد.
مظفرالدین
قاجار نیز امتیاز کشت چای در تمام نقاط ایران را به او واگذار کرد و کاشف السلطنه
در لاهیجان نخستین کارخانه چای سازی در سال 1312 را ساخت. تا پیش از این تاریخ چای
به عنوان نوشیدنی برای گروه های محدودی از مردم شامل اعیان، اشراف و درباریان رایج
بود. در واقع، رواج چای در ایران مانند رواج دوربین عکاسی، تلگراف، سینماتوگراف،
ماشین دودی، اتومبیل و دیگر مصنوعات و محصولات تمدن غربی انجام شد. ایرانیان به
طور تاریخی قهوه مینوشیدند، اما مصرف آن به دلیل دسترس نبودن قهوه و دشواری حمل و
نقل آن از خارج یا کشت آن در داخل به سرعت با ورود چای و رواج آن کاسته شد.
اکنون در طی
کمتر از یک قرن، چای توانسته است بعد از آب، دومین نوشیدنی مردم ایران باشد.
بسیاری حتی چای را به آب ترجیح میدهند...
هـــرگز جز برای رضای خدا کاری مـــکن.